De voorlopers van Darwin
Geplaatst door admin op November 26 2009 01:21:38
De werkelijkheid is anders. Wetenschappers zijn mensen, misschien iets rationeler dan andere mensen, maar toch vatbaar voor emotie.
Uitgebreid nieuws


De voorlopers van Darwin



door René Fransen
De voorlopers van Darwin


Moderne wetenschap wordt wel eens gezien als een emotieloos proces van feiten verzamelen, een hypothese opstellen en testen, waarna de objectieve waarheid gevonden wordt.


De tijd van verwondering. De ontdekking van de moderne wetenschap
Richard Holmes. Uitg. Contact, Amsterdam 2009. 654 blz. € 49,95

De werkelijkheid is anders. Wetenschappers zijn mensen, misschien iets rationeler dan andere mensen, maar toch vatbaar voor emotie.

Het was dan ook een goede keuze van de Britse schrijver Richard Holmes om de opkomst van de moderne wetenschap in Engeland rond 1800 te beschrijven vanuit het perspectief van een aantal wetenschappers. Het was vooral een goede keuze, omdat die wetenschap 'romantische wetenschap' is genoemd. Holmes schreef eerder boeken over de romantiek in de letteren, over schrijvers als Shelley en Coleridge. En die komen ook in dit boek weer langs, want kunst en wetenschap hadden tamelijk veel invloed op elkaar.

Drie mannen bepalen het boek. Allereerst Joseph Banks, die de eerste antropologische studies deed op Haïti, en vervolgens decennialang voorzitter was van de Britse Royal Society, een invloedrijke wetenschappelijke vereniging, opgericht in 1660. Verder William Herschel, de Duitse hoboïst en componist die uitgroeide tot de invloedrijkste sterrenkundige van Engeland. Ten slotte Humphrey Davy, een dichter en een ambitieuze en flamboyante scheikundige, die Banks opvolgde als voorzitter van de Royal Society.

In hun kielzog komen andere wetenschappers langs, zoals ontdekkingsreiziger Mungo Parks, die de binnenlanden van West-Afrika introk en er het leven liet; Caroline Herschel, de toegewijde zuster van William Herschel en een van de eerste vrouwelijke topwetenschappers; en Michael Faraday, een schuwe, strenggelovige man, die uiteindelijk zijn leermeester Davy zou overvleugelen.

Zelfstandige kracht
Via deze wetenschappers laat Holmes de lezer zien, welke debatten er plaatsvonden en hoe de wetenschap dankzij met name Banks uitgroeide tot een zelfstandige kracht in de samenleving. Banks onderhield bijvoorbeeld contacten met Franse collega's, ook als Frankrijk met Engeland in oorlog was, want wetenschap en politiek stonden volgens hem los van elkaar. Banks stimuleerde ook publiekslezingen door wetenschappers en probeerde de betekenis van de wetenschap voor de samenleving te vergroten door het stimuleren van bepaalde onderzoeksterreinen.

Het tijdsbeeld dat Holmes schetst, is treffend, de debatten klinken soms verrassend actueel. In een debat over het vitalisme, het idee dat er een niet-natuurlijke bron van leven moet zijn in organismen, of in elk geval in de mens, verklaarde een lid van de Royal Society: ,,Maar laten we eens kijken naar de 'geest', het grote prerogatief van de mens! Waar is de 'geest' van de foetus? Waar is die van het pasgeboren kind? Is het niet zo dat die pal onder onze ogen opgebouwd wordt?'' Het is de zelfde denkwijze als die van de roemruchte Australische filosoof Peter Singer, die meent dat pasgeborenen feitelijk nog geen 'mensen' zijn. Bij het vitalismedebat speelde overigens de roman Frankenstein van Mary Shelley een belangrijke rol. Holmes ruimt een flink aantal bladzijden in om het boek, dat nogal afwijkt van de bekendere verfilmingen, te beschrijven en te duiden.

De periode rond 1800 was ook de tijd van debatten over het bestaan van God en de vraag naar de herkomst van de mens. Decennia voor Charles Darwin werd er al gesproken over de enorme uitgestrektheid en ouderdom van het universum, en over de aarde, die vele malen ouder moet zijn dan zesduizend jaar. De grote vragen die toen speelden, zijn nog steeds actueel. Zeker in dit Darwinjaar is het boeiend om te zien hoezeer de ontdekkingen van Charles Darwin pasten binnen een langdurige ontwikkeling. Ze kwamen niet uit de lucht vallen.

De aandacht voor individuele onderzoekers maakt het boek levendig en goed leesbaar, ook voor wie niet zoveel afweet van wetenschap. Tegelijkertijd raakt de bredere context soms wat buiten beeld. Debatten zoals hierboven genoemd, speelden zich veelal af in de marge van Holmes' verhaal en krijgen geen uitdieping of duiding. De gerichtheid op de ontwikkelingen in de Royal Society zorgt er ook voor, dat de ontwikkelingen in de geologie buiten beeld blijven, hoewel er rond 1800 verhitte debatten werden gevoerd over de zondvloed en de ouderdom van de aarde. De geologen richtten al vroeg hun eigen wetenschappelijke genootschap op en bleven grotendeels buiten de Royal Society.

Thuispubliek
Bovendien gaat Holmes er vanuit, dat de lezer een goede basiskennis heeft van de Britse geschiedenis. Voor het 'thuispubliek' zal dat zeker gelden, maar niet voor Nederlanders, en dat is toch wat hinderlijk. Een ander puntje van kritiek is dat sommige verhalen of anekdotes (deels) herhaald worden, vooral in het eerste deel van het boek, wat soms een beetje storend is.

Maar voor wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van de moderne wetenschap, blijft er genoeg te genieten over. Bijvoorbeeld van de ontdekking dat Haïti, een eiland dat werd gezien als een paradijs waar de mens nog in alle onschuld leefde, toch ook zijn problemen bleek te hebben. Of van de eerste vluchten met luchtballonnen, op hete lucht of gevuld met het juist ontdekte waterstofgas. Gassen waren sowieso nieuw in die tijd, net als elektriciteit. Aan het begin van zijn carrière experimenteerde Davy een jaar lang met het inhaleren van lachgas, waarbij hijzelf en zijn proefpersonen wel eens het bewustzijn verloren.

Niemand kwam op het idee dat op die manier operaties pijnloos konden worden uitgevoerd. Het zou veel lijden hebben voorkomen, zoals een gruwelijk verslag van een borstamputatie zonder verdoving, geschreven door de patiënte, laat zien.

Ook interessant zijn de debatten binnen de intellectuele elite, waaraan behalve wetenschappers dichters deelnamen. Holmes plaatst ook vaak stukken poëzie in zijn tekst, want de ontwikkelingen in de wetenschap vonden hun weg veelvuldig in de poëzie en veel besproken onderzoekers waren tevens getalenteerde schrijvers. Gelukkig heeft de Nederlandse uitgever de gedichten in het Engels laten staan, met een vertaling eronder.

Hoewel het boek zeker beperkingen kent, vooral doordat de feiten niet in hun context worden geplaatst, weet Holmes de verwondering die de snelle voortgang van de wetenschap twee eeuwen geleden veroorzaakte, pakkend weer te geven



van:NederlandsDagblad